Mijn Queeste, grafisch ontwerpen

Wanneer mensen mij vragen wat ik doe en deze vraag beantwoord met 'grafisch ontwerp' krijg ik als respons vaak: "mijn buurmeisje, dochter, zoon of petekind doet dat ook". Hoe komt het dat tegenwoordig zoveel mensen zich grafisch ontwerper willen noemen? Om deze vraag te beantwoorden is het van belang te weten wat grafisch ontwerp heden ten dag is. Mijn zoektocht naar de status van grafisch ontwerp anno nu noodt mij af en toe terug te kijken in de geschiedenis en dit doe ik met plezier.

Grafisch ontwerp gaat verder dan het ontwerpen van een 'leuk' en 'mooi' affiche, het gaat om het stroomlijnen van communicatie tussen opdrachtgever en maatschappij door middel van woord en beeld. Daarnaast heeft de grafisch ontwerper een maatschappelijke rol, hij representeert, identificeert en zorgt dat de gebruiker zich kan oriënteren. Grafisch ontwerpers kunnen met hun werk invloed uitoefenen op de maatschappij door essentiële informatie op de juiste manier te structureren en hiermee een bijdrage leveren aan democratie en zelfontplooiing.

Toen na de Tweede Wereld oorlog het grafisch ontwerpen steeds meer in opdracht-verband plaats ging vinden en de instrumenten voor de organisatie van massaproductie van de grafische industrie in de jaren 60 toegankelijker werden, veranderde de ontwerp discipline. Grafisch ontwerpers gingen nauw samenwerken met andere disciplines en wilden vanuit één bureau een totaal pakket leveren. Uit deze gedachten ontstond bijvoorbeeld het bureau Total Design waar onder andere grafisch ontwerp, architectuur, ruimtelijk ontwerp en techniek samen kwamen.

In de jaren 70 voelt menig grafisch ontwerper zich gefrustreerd over de passieve positie die hij in opdracht verband heeft. Daardoor zoeken veel grafisch ontwerpers naar manieren om hun eigen mening en opvattingen te verwerken binnen de kaders die de opdrachtgever stelt. Dit mondde uit in complexe werken waarin de identiteit van de maker naar voren kwam. De vrijheid van de ontwerper wordt in de jaren 80 groter door de tegencultuur uit de jaren 70 waarin de ontwerper deze vrijheid duidelijk zocht. Anthon Beeke is hier een goed voorbeeld voor met zijn innovatieve werken waarin hij veel werkt met foto materiaal en gelaagdheid en altijd opzoek is naar het waarom en niet alleen uitgaat van esthetiek.

Door de opkomst van de communicatie-industrie en de economische belangen van de opdrachtgever is het grafisch ontwerp niet meer wat het van oorsprong was. De grafisch ontwerper lijkt nu de de formele en esthetische aspecten van massa-communicatieve processen te organiseren. Picturale beelden worden decoratief en het gaat niet meer om mededelen maar om met beeld te prikkelen, boeien en verleiden. Naarmate de rol van geld in de communicatie-industrie toeneemt verandert grafisch vormgeven steeds meer in reclame. Deze verschuiving in het grafisch ontwerp, waarbij het eerst vooral ging om representeren maar het nu steeds meer gaat om het richten van een boodschap op een bepaalt publiek, kende haar start in de jaren 60 en voltrok zich in de jaren 80.

Toen in de jaren 80 en 90 de computer en het World Wide Web opkwamen veranderde er wederom veel in de discipline, niet alleen de positie van de grafisch ontwerper veranderde maar ook veranderde het vakinhoudelijk. De illusie ontstond dat het vak toegankelijker werd naarmate de tools dit werden. Door deze tools en het World Wide Web is een ieder instaat te ontwerpen en belangrijker nog, te publiceren. Een negatief gevolg hiervan is dat er enorm veel werk in omloop kwam waarvan de kwaliteit discutabel was. Als ik uit eigen ervaring spreek heb ik door deze laagdrempeligheid kennis gemaakt met vormgeving. Ik leerde mezelf de tools aan omdat dit kon en daardoor kon ik de fascinatie die ik heb voor de ordening en het structureren van informatie toepassen op grafische uitingen. Enerzijds ben ik dus blij dat de tools om te ontwerpen voor een groot publiek toegankelijk zijn, anderzijds wordt daardoor het vak min of meer vertroebelt. Een positief gevolg is dat de grafisch ontwerpers die zich verdiepen, in staat zijn vernieuwende en hoogwaardige technische ontwerpen te maken die zonder de computer niet of lastig gemaakt zouden kunnen worden. Hierdoor krijgt de grafische discipline een nieuwe dimensie waarvoor wederom expertise is vereist.

Grafisch vormgeven is toegepast en tegelijk autonoom, het visualiseren van maatschappelijke verhoudingen en het is overal maar hoe ontwikkelt de grafische discipline zich nu verder? Wie zijn de nieuwe Elffers, Crouwel en van Toorn en Beeke hoe maak je verschil in een wereld waarin zoveel aanbod is en alle ontwikkelingen zo snel op elkaar volgen? Moet je daarvoor experimenteren met woord en beeld, de juiste mensen tegenkomen of enorm veel talent hebben?